بیش از صد سال پیش پاولف با آزمایش بر روی سگ‎هایش به قوانین اساسی یادگیری و شرطی شدن پی‎برد. قوانینی که به نظر می‎رسد به روان‎شناسی بیش از هرچیز جهت داد. خوش‏بختانه اصول پاولف در روان‏شناسی به اندازه یافته‏های داروین مورد طرد واقع نشد و خیلی زود باعث شکل‏گیری روان‏شناسی رفتاری در آمریکا شد. پس از آن نیز درمان‏های درخشانی برای بسیاری از اختلالات از آن استخراج شد. اما باور کردنی نیست که کار پاولف چقدر خلاقانه و اصولی که بدست داد چقدر ساده بوده است. همان قدر ساده که سیبی از آسمان بر زمین می‎افتد.

پاولف دریافت هنگامی ‎که برای سگش غذا می‎برد او شروع می‎کند به بزاق ترشح کردن، حال اگر از این پس قبل از غذا بردن زنگی را به صدا در آورد و بعد به او غذا بدهد و این کار را چند روز مداوم تکرار کند از آن به بعد سگ تنها با شنیدن صدای زنگ (حتا اگر غذایی هم در کار نباشد) شروع به ترشح بزاق می‎کند.

این اتفاق ساده منجر به یک سری آزمایش‏های فوق العاده دقیق و کم نظیر توسط پاولف شد که داده‏های آن هنوز بعد از صد سال دست نخورده اند. پاولف جایزه نوبل دریافت کرد و برتراند راسل او را با داروین مقایسه کرد.

این را به عنوان مقدمه نگه دارید تا من دوباره به آزمایش پاولف باز گردم.

مدتی بود دائم به این فکر می‎کردم که ما چرا لذت می‎بریم و درد می‎کشیم. آیا تکامل جور دیگری نمی‎توانست موجود زنده را به سمت رفتار خاص هدایت کند. آیا اگر درد و لذت را از موجودات زنده حذف کنیم خللی در رفتارشان ایجاد می‎شود؟ اصلن آیا درد و لذت وجود دارد؟!

شاید جواب این سئوال ها به نظرتان بدیهی می‎رسد. اما دقت کنید که منظور من ادراک کاملن سوبژکتیو (درونی، ذهنی) از درد و لذت است. این احساس ذهنی درد و لذت چه نفعی برای تکامل ما موجودات زنده داشته است؟ آیا یک سیستم دست و پاگیر و اضافی است یا کاملن انطباقی است یا یک محصول فرعی است؟ تکامل تا جایی که قدرتش را داشته است اقتصادی عمل کرده است. یعنی موجودات زنده از اندام ها و اجزاء و حتی ویژگی‎های روانی اضافی و بدون کاربرد تهی شده‎اند. علی‎رغم اینکه این صرفه‏جویی مطلق عمل نکرده است می‎توان به عنوان یک اصل آن را پذیرفت. پس اول باید این احتمال را در نظر گرفت که احساس درونی ما از درد و لذت کارکرد خاصی داشته است. ممکن است که بگوییم بله کاملن بدیهی است که کار کرد خاصی دارد. مثلن اگر من از خوردن غذا لذت نبرم چه دلیلی دارد که دوباره غذا بخورم؟ و نخوردن غذا باعث مرگ موجود زنده می‎شود. پس کسانی باقی مانده‎اند که هنگام خوردن غذا لذت می‎بردند و به این ترتیب لذت بردن یک کارکرد تکاملی پیدا می‎کند. برای درد نیز همینطور اگر من بعد از خوردن غذای فاسد یا گزیده شدن توسط عنکبوت (اگر زنده بمانم) دچار درد (همان حس ذهنی) نشوم چه چیزی باعث می‎شود در آینده از آنها پرهیز کنم؟ پس اینجا هم درد به روشنی مفید است. اما سئوالی که پیش می‎آید این است که مگر موجود زنده می‎تواند کار دیگری انجام دهد؟ یک میمون از خوردن میوه‎ی شیرین لذت می‎برد، آیا تکامل نمی‎توانست رفتارِ خوردنِ میوه‎ی شیرین را در میمون بدون لذت شکل دهد؟ تکامل می‎توانست میمون‎هایی را انتخاب کند که میوه‎ی شیرین می‎خوردند، فقط همین! یعنی اینکه، میوه‎ی شیرین (یا هر چیز شیرین دیگر) حاوی ملکول‎های خاصی است که روی زبان با بزاق حل شده و ترکیب شیمیایی آنها توسط سلول‎های مخصوص چشایی تشخیص داده می‎شود و مغز دستور می‎دهد تا رفتار خوردن ادامه پیدا کند. می‎بینیم که اینجا همان اتفاق می‎افتد بدون اینکه احساس درونی لذت وجود داشته باشد. تکامل موجود زنده را بوجود می‎آورد. چه چیزی باعث می‎شود موجود زنده خلاف آن چیزی که برایش برنامه ریزی شده است عمل کند؟ اگر من یک روبات بسازم، چه چیزی باعث می‎شود او کاری را انجام دهد که خلاف اراده و میل من باشد؟ چرا باید به روبات پاداش بدهم؟ من فقط به روبات می‎گویم چه کاری بکند یا نکند. پاداش زمانی معنا دارد که روبات بطور بالقوه بتواند خدمت کس دیگری (از جمله خودش) را بکند و این پاداش او را تشویق می‎کند که همچنان پایبند به اصول من باشد و کاری که من می‎خواهم انجام دهد. اما در این دنیا موجودات زنده چه انتخاب‎های دیگری دارند؟ شاید شما بگویید موجودات زنده از روبات‎ها خیلی پیشرفته‎ترند. من هم موافقم. بعضی‎ها مساله را اینطور ادامه می‎دهند:

وقتی محیطِ موجود زنده از حدی پیچیده‎تر و متنوع‎تر و سیستم عصبی او نیز از حدی پیشرفته‎تر شد، دیگر تنها نمی‎توان با یک سری کد نویسی ساده رفتار موجود زنده را شکل داد و توقع بقا و تولید مثل داشت. یعنی پستانداران پیچیده، دیگر موجودات هیپنوتیزم شده‎ی تکاملی نیستند که مغزشان تنها دارای یک سری کدهای ساده برای جفت‎گیری و غذا دادن به جوجه‎ها و پرهیز از دشمن باشد. در محیط‎های پیچیده دشمن تنها پرنده بزرگی که از آسمان فرود می‎آید نیست. دشمن تاریکی است، دشمن غریبه‎ها هستند، دشمن ناشناخته‎هاست، دشمن کسی است که جفت را از چنگش در آورد یا او را به چیزی منفی مشهور کند. حال تکامل باید برای انبوهی از مسائل پیچیده و متغیر کد نویسی کند! این کار محال است. خلق موجودی که بطور غریزی بداند در هر حالتی باید چه کند نه ممکن است و نه اقتصادی. پس بهتر است تکامل موجودات پیچیده‎تری خلق کند که بسیار انعطاف پذیر باشند و بتواند بسیار تحت تاثیر محیطش قرار گیرد و به فراخور آن رفتارش شکل گیرد، تصحیح شود و پیچیده گردد. و این یعنی یادگیری و شرطی شدن.

حال باز گردیم به پاولف و اصول شرطی. پس به اینجا رسیدیم که ادعا شد حداقل برای یادگیری ما احتیاج به سیستم درد و لذت داریم. بطور کلی شرطی کلاسیک (پاولفی) بیان می‎کند هرگاه محرکی پاسخی را در موجود زنده فرا بخواند و آن محرک اولیه با محرک دیگری همراه گردد پس از مدتی محرک ثانویه نیز می‎تواند به تنهایی آن پاسخ را فرابخواند. بیان نورولوژیک این اصل می‎شود: هنگامی‎که دو دسته نورون در مغز همزمان آتش کنند پاسخی را که یکی فرا می‎خواند دیگری نیز بعد از همراهی‎های مکرر فرا خواهد خواند (دو دسته نورون به هم متصل می‎شوند). این مساله ساختار نورونی مغز را روشن می‎کند. وقتی مسیری در مغز بارها پیام الکترو شیمیایی را منتقل می‎کند آن مسیر برای انتقال‎های بعدی روان‎تر می‎شود. خب، برای اینکه موجود زنده از این اصل پیروی کنند آیا احتیاج به درد و لذت است؟ چرا این نتواند خود به تنهایی باعث یادگیری گردد؟ به نظر می‎رسد در سطح بیولوژیک خود ساختار نورونی مستعد انجام این عمل است و هیچ معلوم نیست حس سوبژکتیو ما در مورد لذت و درد این وسط چه نقشی دارد. آیا بدون درد و لذت مسیر‎های نورونی کمرنگ و پرنگ نمی‎شوند؟ دیدیم که این مساله تنها به همراهی ها و همزمانی ها در شلیک نورون‎ها بر می‎گردد. اگر شما هنگام حس کردن بوی عطری مشابه عطر دوست دخترتان (یا پسرتان) در خیابان از خود بی خود می‎شوید، همین اتفاقِ ساده‎ی نورونی عامل آن است. یا از بوی شیرینی بعد از سه سال کار کردن در کارگاه شیرینی پزی حالتان به هم می‎خورد! همینطور شما پاسخ مثبت به عطر و گلاب در حرم را به خود حرم و گنبد و بارگاه و امام رضا تعمیم می‎دهید.

پس ما اگر بخواهیم روباتی بسازیم که یاد بگیرد یا شرطی شود چندان به صرفه نیست که به دنبال مکانیزم‎های لذت و درد بگردیم و آن را در روبات شبیه‎سازی کنیم و بعد بخواهیم به او چیزی بیاموزیم. عاقلانه‎تر است که سیستمی‎ مشابه سیستم نورون‎ها طراحی کنیم که با تکرار همزمان محرک‎ها پاسخ‎ها را تعمیم دهد. و این کد ساده (همراه با چند اصل ساده‎ی دیگر) با گذشت زمان نسبتن طولانی به شرط وجود یک سیستم پویا بسیار متنوع و انطباقی عمل خواهد کرد. از یک سری کد ساده اولیه شبکه‎ای پیچیده از روابط نورونی شکل خواهد گرفت. و در این سیستم هیچ جایی برای ادراک سوبژکتیو درد و لذت وجود ندارد.

بی. اف. اسکینر در اوخر دهه 60 و اویل دهه 70 نوعی نظام یادگیری دیگر را بطور منسجم معرفی کرد (کار او بسیار تحت تاثیر یافته‎های ثرندایک و هال بود). اسکینر بعد از آزمایش‎های مکرر بر روی موش‎ها، گربه‎ها و کبوترها دریافت همیشه برای یادگیری یک رفتار احتیاج به همراهی دو محرک نیست، بلکه گاهی ما صبر می‎کنیم تا رفتاری بروز کند (پاسخ) بعد آن رفتار را با پاداش تقویت می‎کنیم (محرک). در واقع چیزی که محرک رفتار است بعد از پاسخ می‎آید! شما صبر می‎کنید گربه روی دوپایش بشیند بعد به او کمی‎غذا می‎دهید. بعد دوباره این کار را تکرار می‎کنید. بعد از چند بار تقویت شدن گربه یاد می‎گیرد برای دریافت غذا باید روی دو پایش بنشیند. یا من اینجا در وبلاگم مطلب می‎نویسم و شما کامنت می‎گذارید و باعث می‎شوید رفتار من (نوشتن) تکرار شود. در واقع شما به رفتار من شکل داده‎اید! به این نکات ریز دقت کنید، اگر هوش اجتماعی بالایی داشته باشید می‎توانید هر کسی را تقریبن به هر کاری وادار کنید فقط باید دید احتیاجات طرف چیست!

خب به نظر می‎رسد این ایده که حس سوبژکتیو درد و لذت کارکردی ندارند اینجا دیگر به گِل می‎نشیند: این احساس لذت و دردِ درونی است که باعث می‎شود انسان (بطور کلی موجود زنده) تصمیم بگیرد رفتاری را تکرار کند. اگر مکانیسم درد ما از کار افتاده باشد فرضن اگر بخشی از بدنمان بی حس باشد لطمه وارد کردن به آن بخش (مثلا شوک برقی خفیف) باعث نمی‎شود ما یادبگیریم که رفتاری انجام دهیم که از شوک پرهیز کنیم، چون درد نکشیدیم و از حس درد آگاه نیستیم.

باید به مساله‎ی بی‎حس شدن با دقت بیشتری نگاه کنیم. بی‎حسی چیست؟ جلوگیری از انتقال ایمپالس عصبی به سیستم عصبی مرکزی (بیشتر مغز). تزریق یک ماده خاصِ بی حسی مثلن به پا باعث می‎شود پیام‎های عصبی (پیام مربوط به گرما، سرما، درد، فشار و...) به مغز منتقل نشوند، یعنی موقتن این ارتباط عصبی با مغز قطع می‎شود. پس ملاحظه می‎کنید که ناتوانی ما در ادراک درد (حس درونی) محصول فرعی نرسیدن پیام به مغز است. از طرفی در حالت متضاد این، یعنی زمانی که ما آگاه نیستیم اما پیام به مغز می‎رسد ما یاد می‎گیریم! بدون اینکه بدانیم و بدون اینکه آن حس سوبژکتیو از درد و لذت را داشته باشیم. آزمایش‎های مفصلی وجود دارد که نشان می‎دهد فرد بطور ناخودآگاه تشویق به انجام رفتاری می‎شود و بدون اینکه خودش بداند فراوانی انجام آن رفتار در او بالا می‎رود. اسکینر نقل می‎کند: در گفتگویی با اریک فروم روان‎کاو انسان‎گرا هر زمان او دست چپش را در هوا تکان می‎داد من به او لبخند می‎زدم و با سر تاییدش می‎کردم. فروم مشغول اعتراض به رفتارگرایی بود و می‎گفت انسان‎ها کبوتر و گربه نیستند که بی‎اراده شرطی شوند. ده دقیقه بعد فروم چنان دست چپش را در هوا تکان می‎داد که هر آن ممکن بود ساعت از مچ دستش کنده شود!

حرف من بطور کلی این است ادراک درونی لذت و درد اگر واقعن وجود دارند معلوم نیست که چه کارکردی دارند. به نظر می‎رسد که خود ما هم بدون این احساس درونی هیچ مشکلی برای هیچ کجای رفتارمان به وجود نیاید. از طرفی فکر کردن به اینکه چرا باید موجود زنده توسط درد و لذت رفتارش شکل گیرد به نتایج عجیبی می‎سد. "برای اینکه کاری که تکامل و ژنها از او انتظار دارند را انجام دهد"؟ چه دلیلی دارد که موجود زنده کار دیگری انجام دهد؟! مگر ماموریت دیگری هم دارد؟ مثل این می‎ماند که من به ماشین لباس شویی برای انجام کارش پول بدهم. او تنها احتیاج به انرژی دارد و زمانی که روشن می‎شود ماموریتش را انجام می‎دهد. چون من اینطور ساختمش. چون این ماشین واسطه‎ای در راه تبدیل انرژی پتانسیل به گرماست. همانطور که ما موجودات زنده هستیم. ما ماشین تبدیل انرژی هستیم. و طراحی هرقدر هم که می‎خواهد پیچیده باشد باز هم در نهایت همین کار را می‎کند و این ماشین‎ها توسط تکامل طراحی شده‎اند پس چه دلیلی دارد که تکامل به ما برای انجام کاری که می‎کنیم دست مزد بدهد؟

در مورد درد و لذت هم تقریبن به همان جایی رسیدم که در مورد من رسیده بودم. اینکه واقعن فراتر از حواس ما و فراتر از این عینک سوبژکتیو چه می‎گذرد و واقعیت چه شکلی است چیزی است که هرگز نخواهیم فهمید. چون تا زمانی که می‎فهمیم از پشت همین عینک به دنیا نگاه کرده‎ایم و تا زمانی که تجربه می‎کنیم احتیاج به همین عینک داریم و بدون آن نیستیم که ببینیم.

نوشتن این متن را در آخرین دقایق سال 87 تمام کردم. و در اولین دقایق سال 88 پست کردم!