خداوند شبان من است ........... محتاج به هیچ چیز نخواهم بود

(مربوط به دو ماه پیش)

-شب ها اطراف سایت مرکزی می شود از اینترنت وایرلس استفاده کرد. و سرعتش نسبت به معمول خیلی بالاتر است. دیشب بین ساعت 1 تا 3 نصف شب آنجا روی زمین نشسته بودم و مشغول بودم. هنوز عادت نکرده ام شب زود بخوابم. رو به رویم بیابان بی انتهای سمت شمالی دانشگاه بود، سمت راستم پنجاه متر آنطرف تر یک نگهبان داخل اتاقش چرت می زد، سمت چپم اتوبان بود و پشت سرم خوابگاه و بخش آباد تر دانشگاه. نزدیک های ساعت 3 یک روباه از زیر بته ها بیرون آمد و پس از مکث کوتاهی با ریتمی منظم و نسبتن سریع در جاده ی روبروی من حدود سی متر دور تر شروع کرد به قدم زدن. واقعن موجود زیباییست، خاکستری، با دمی بلند که انگار نوکش را در ظرف رنگ سفید فرو برده بودند. بعد دوباره توقف کرد و به سمت من نگاه کرد. شاید متوجه حضور من شده بود. اما دوباره پاهای باریکش آن ریتم منظم را گرفت. باد ممتد و نسبتا سرد می وزید و وقت برگشتن بود.

-من نمی دانم چرا هر وقت به این دانشگاه پا می گذارم دچار مالیخولیا می شوم. وقتی خانه هستم مضطربم، وقتی اینجا می آیم افسرده می شوم.

-دیشب که وسایل و پتوهایم را از انبار تحویل گرفتم بوی مزخرف نم می داد، مخصوصن پتوها و بالش. شب که می خواستم بخوابم حس کردم چیزی به پشتم چسبیده. چیزی نبود. اما اول فکر کردم یک کنه است که پشتم را گزیده و ماده ی بی حس کننده را وارد پوستم کرده و مشغول خوردن است. حسی داشتم مثل زمانی که با نی ته نوشابه را می خوری و فش فش می کند. دچار توهمات لامسه شده بودم. هرچند دقیقه حس می کردم چیزی به جایی از تنم چسبیده: "کنه، پشه، سوسک... همه جا کثیف است، همه چیز بو می دهد" دوست داشتم همه چیز را بسابم. دوست داشتم در یک اتاق زندگی کنم که همه جایش عایق شده باشد، و همه چیزش با وایتکس تا حد پوسیدگی سفید شده باشد. و پر از ملافه های نخی سفید و خوشبو باشد و من با یک لیوان آب میوه روی تخت دراز کشیده باشم. دوست دارم فیلم هوانورد را دوباره ببینم!

-نمی دانم کلاس چندم بود که برای اولین بار این دور را کشف کردم (که فکر می کنم تقریبن هر کسی در آن سن کشفش می کند، مگر اینکه تو رو در بایستی بماند) منظورم از دور، همان انتخاب رهبر توسط خبرگان، تایید صلاحیت خبرگان توسط شورای نگهبان و تعیین شورای نگهبان توسط رهبر است. حالا بعد از مدت ها بعد از خواندن نامه ی دوم کروبی به هاشمی دوباره به این مساله فکر کردم، ما در کشوری زندگی می کنیم که سیاستش بر چیزی شبیه جوک بنا شده است، و شوربختی ما اینجاست که در دنیای جوک ها باید جدی زندگی کنیم، مثل زندگی کردن در یک تئاتر دادائیستی است. همه چیز صرف مسخرگی در جایشان قرار گرفته اند.

(مربوط به یک ماه پیش)

-تعادل در زندگی از هر چیزی مهم تر است. انسان باید سعی کند در زندگی اش در رابطه با دوستان و خانواده اش، در بروز عواطف و احساساتش، حتا در محبت ورزیدن تعادل را حفظ کند و به افراط و تفریط روی نیاورد. هر چیزی به اندازه اش و در جای خودش ارزشمند و مفید است. حتا خشم و عصبانیت. میانه روی از ویژگی های انسان های پخته و باهوش است، آنها به درستی در می یابند که در موقعیت چگونه متعادل و مطلوب عمل کنند و کیفیت زندگیشان را بالا ببرند.

این پاراگرافی که ملاحظه فرمودید را در همین لحظه خودم نوشتم و البته سعی کردم به متون روان شناسی (از نوع ایرانی) بیشتر نزدیک باشد. بخش قابل توجه ی از متون روان شناسی را در کشور ما این جملات "تهی" پر می کنند (و بیشتر البته بخش قابل توجهی از سخنان دانش آموختگان این رشته). این جملات تقریبن بی محتوا و به درد نخور هستند. مخاطبان این سخنان چون با واژه های دهن پر کنی مثل تعادل، کیفیت، ارزش، انسان پخته و... بمباران می کند و چون موضوع هم مساله ساده ایست که به ضرب و زور همین واژه ها ظاهر فرهیخته ای به خود گرفته است در خواننده توهمی از دانستن را ایجاد می کند و این تقریبن همان کاریست که امثال هورایی و... (با اضافه کردن چاشنی مذهبی) به مردم ارائه می دهند. حرف از تعادل، کیفیت و پرهیز از افراط و تفریط حال من را به هم می زند. همه ی مساله سر این است که تعادل چیست و کجاست نه اینکه تعادل خوب است. این را تقریبن حیوانات هم می دانند. "در زندگی خانوادگی تعادل را حفظ کنید" یعنی چی؟ یعنی اینکه مثلا نه بیش از حد محبت کنید به فرزندتان و نه اینکه تنبیه اش کنید و مورد مواخزه قرارش دهید. کسی از این جمله چیزی می آموزد؟ این جمله تنها دو سر طیف را قیچی می کند: برخوردتان با فرزندتان "تنها تنبیه، یا تنها محبت نباشد". اصلا کسی هست که در رابطه با فرزندش تنها او را تنبیه کرده باشد یا تنها به او محبت کرده باشد؟ و بعد فرد را با سری پر باد به جایگاه اجتماعی اش می فرستند و او فکر می کند که حالا باید از دانش سهل الوصول و قلمبه اش استفاده کند. اما او در طیف گسترده ی بین افراط و تفریط محض (که حالا قیچی شده اند) سرگردان است و خودش نمی داند. حرف زدن از تعادل حرف مفت است. چون هیچکس نمی داند تعادل چیست و کجاست. برای همین اگر تلوزیون را روشن کردید و فردی از تعادل و میانه روی و بالا بردن کیفیت زندگی حرف زد آن را خاموش کنید. این حرف ها بی معنی است.

-آن جمله اول را امروز یک نفر پای تخته نوشته بود. این شعر یا جمله یا آیه مبتذل ترین جمله ی مذهبی است که شنیده ام. و حقارت، ترس و خودآزاری نویسنده اش و تمام کسانی که موقع خواندن این جمله کیف می کنند را نشان می دهد. انسان های مذهبی، ستاینده ی نادانی هایشان و شناور در لذت مازوخیستی از تحقیر شدن و بنده بودن یا گوسفند بودن هستند و برای این احساسات ارزش خاصی قائلند، و این بخش آخر تفاوتشان با دیگر انسان هاست که گاهی از آزردن خودشان لذت می برند.

(مربوط به همین روزها)

-یک کتاب فانتزی عده ای بسیجی منتشر کرده اند که بر حسب تصادف در جایی دیدمش. کتاب تقریبن علیه مبحث تکامل است. گرچه در این زمینه تکلیف کتاب به درستی روشن نیست. جایی فحش و لعنت به داروین و گولد و داوکینز ردیف کرده است جایی هم شواهد تکاملی را با آیات مهمل نامه وفق داده است. متن این کتاب آنقدر بدوی، حماقت بار، جوگیر، ساده لوحانه، بسیجی وار و فقیر است که موجبات تاسف و البته سرگرمی هرکسی را برای مدتی فراهم می کند. قبل از ذکر یک نمونه از کتاب بگویم که در یکی از فصل ها نژاد پرستی، حذف اخلاق و توجیه خشونت را به عنوان "پشت پرده بی خدایی" ذکر کرده است!

در جایی از کتاب نقل قولی از داوکینز آورده:

" من پس از خواندن تمایزی که دنت میان دو نوع باور نهاده، بارها و بارها با این نکته مواجه شده ام. اگر بگویم بیشتر بی خدایان که می شناسم بی خدایی خود را پشت پرده حجاب معنویت پنهان کرده اند چندان اغراق نکرده ام. آن ها به هیچ موجود فراطبیعی باور ندارند، اما یک گوشه ی مبهم و تاریک برای باورهای غیرعقلانی باقی می گذارند. آنان به باور باور دارند."

بعد نویسنده کتاب می نویسد:

"هرچند داوکینز مدعی است که به هیچ چیز مادی و هیچ گونه اصل فراطبیعی باور ندارد ولی در انتها اعتراف می کند که به باور باور دارد[!]

اما باید از آنها پرسید که چگونه بر اساس علوم صرفا تجربی و آزمایش و مشاهده به چنین باوری رسیدید؟ و باور را (بخوانید اعتقاد یا ایمان) در کدام آزمایشگاه و کدام میکروسکوپ آزمایش کرده اید که باعث شده باور را باور کنید؟

البته باز جای شکرش باقی است که حداقل چیزی غیر از ماده وجود دارد که بی خدایان به آن باور یا ایمان داشته باشند و گرنه معلوم نبود در این دنیای بزرگ بدون هیچ باور و اعتقادی چگونه می توانستند زندگی کنند، درس بخوانند، درس بدهند و کتاب بنویسند."

اینجا مچ گیری نویسنده از داوکینز به پایان می رسد. حتم دارم شما منظور داوکینز را متوجه شده اید که چندان پیچیده هم نیست. نویسنده کودن نقد یا نیش و کنایه داوکینز را به بیخدایانِ [از دید من] عرفانی را نمی فهمد و آن را به خود داوکینز نسبت می دهد، بعد هم یک کارناوال از "کدام میکروسکوپ" و "کدام آزمایشگاه" راه می اندازد که یاد کدام مرغ و کدام سیمرغ ده نمکی می افتم. نویسنده درک کودکانه ای از ماتریالیسم یا همان ماده گرایی دارد که احتمالا اولین چیزی است که وقتی واژه ی ماده گرایی به گوشش خورده درک کرده: ماده گرایی یعنی فقط مواد وجود دارند و نه هیچ چیز دیگر. پس مثلن "باور" وجود ندارد چون مادی نیست. همان طور که مثلن "سوء ظن" وجود ندارد چون مادی نیست! در تمام کتاب نویسنده جان می کند که هرطور شده برای خدا جایی در علم امروز باز کند، جایی دست به دامن انیشتن می شود جایی دست به دامن پوپر و گاهی حتا داروین. خداوند احتمالن حس عجیبی نسبت به این موجودات خواهد داشت اول اینکه خوشنود می شود چون انسان هایی تمام تلاششان را می کنند که نام او را زنده نگه دارند، اما بعد خشمگین می شود که چرا حامیانش اینقدر کس خول هستند، و در نهایت سرافکنده می شود که چقدر بی عرضه و عقیم است که دست به دامن عده ای کودن شده است که با زور و تلقین به مردم بقبولانند که اصلن همچین کسی وجود دارد.

-این نوشته مجموعه ای غر بود که به مرور در این دو ماه نوشته بودم و هیچوقت دوباره نخوانده بودمشان. الان تیکه تیکه از این ور و آن ور سر هم کردم و گفتم در وبلاگ بگذارم.

1- انیشتن می‎گفت وقتی که با سرعت بالا حرکت می‎کنیم زمان کند می‎گذرد. و در نهایت وقتی با سرعت نور حرکت می‎کنیم زمان برایمان متوقف می‎شود. در حرکت با سرعت نور زمانی که حرکت شروع می‎شود شما به مقصد رسیده‎اید (شتاب گرفتن اولیه را نادیده بگیرید). یک فوتون نور را تصور کنید که چند میلیون سال پیش از ستاره‎ای رها شده است و تمام این مدت در فضا با سرعت سیصد هزار کیلومتر در ثانیه در حال حرکت بوده است و شاید به سمت زمین آمده و به آینه‎ای در دست شما برخورد کرده و منعکس شده است و یک سفر چند میلیون ساله‎ی دیگر را در پیش گرفته، تا جایی که مثلا در گرانش سیاه چاله‎ای گرفتار شود. او احتمالن چند هزار میلیارد کیلومتر را طی کرده است. اما برای این فوتون نور تمام این سفر لحظه بیش نبوده است. ما اگر جای این فوتون بودیم حتا پلک هم نزده بودیم. پس حداقل "چیزهایی" در دنیا وجود دارند که بدون گذشت زمان به هرجایی می‎روند.

اینها را گفتم تا مقدمه‎ای آماده کنم برای حرکت در زمان. حرکت در زمان از ایده‎های محبوب داستان‎های علمی تخیلی است. و شاید خیلی از ما تصور کنیم که روزی این آرزوی انسان برآورده خواهد شد (البته اگر از فجایع زیست محیطی جان سالم بدر ببرد). ایده سفر در زمان شاید چیزی شبیه جاودانگی یا شبیه سازی انسان باشد. اما به نظر من سفر در زمان از آن غیرممکن‎های سفت و سخت است. اولش به نظر می‎رسد که خب حالا که داریم تخیل می‎کنیم بیا فرض کنیم می‎توانیم در زمان به عقب جلو برویم. در واقع آن پاراگراف اول را هم برای همین نوشتم که ذهن شما پذیرای بازی کردن با زمان شود. اما به نظر من این مساله آن قدر غیرممکن است که رخ دادن شبیه سازی در برابرش بدیهی است. اگر انسان هزاران سال دیگر هم بر روی زمین زندگی کند قادر به سفر در زمان نخواهد بود.

اما چرا؟ اول اینکه اگر ما در آینده به این تکنولوژی دست پیدا کنیم یعنی مثلا به گذشته سفر کنیم پس در حال حاضر باید این اتفاق افتاده باشد، چون ما امروز در گذشته‎ی آن آینده‎ی فرضی هستیم. پس گروهی که از آینده آمده‎اند کجا هستند؟! ممکن است بگویید گذشته‎ی آن آینده‎ی فرضی شاید دویست سال بعد باشد. حرفتان شاید درست باشد اما چرا به زمان ما یا گذشته‎ی ما سفر نکردند. شاید ما در امنیت ناشی از ناتوانیمان برای سفر در زمان زندگی می‎کنیم. در غیر این صورت معلوم نبود معادلات قدرت برای انسان‎های فلان سال بعد چگونه باشد! ممکن است فلسطین و اسرائیل دو هزار سال بعد برای حکومت در زمان‎های گذشته و آینده با هم بجنگند! (از این سگ و گربه هیچ بعید نیست). اما ایراد مهم‎تر این است: آیا ما تنها یک زمان داریم؟ مثلا تنها یکبار 27 شهریور 1388 اتفاق می‎افتد؟ تنها یک بار بیگ بنگ اتفاق افتاده؟ تنها یکبار زمین از خورشید جدا شده، یا شما از مادرتان متولد شدید؟ اگر این اتفاق‎ها تنها یکبار روی داده باشند سفر در زمان منتفی است. به این دلیل: فرض کنید من به آن ماشین زمان مجهز می‎شوم و بعد  می‎خواهم به روز اول مهر 1388 سفر کنم، بعد میبینم که در آن روز یکی از دوستانم با ماشین تصادف می‎کند. زمانی که من به زمان حال برگردم از این اتفاق جلو گیری می‎کنم مثلا از او می‎خواهم در آن روز خانه را ترک نکند و دوستم در روز اول مهر 1388 تصادف نمی کند. حال اول مهر 1388 کدام یک از این روزهاست؟ روزی که او تصادف می‎کند یا نمی کند؟

گرچه شاید بشود اینها را با ایده‎هایی مثل جهان‎های موازی و غیره توضیح داد... اما به نظر من بیش از حد افسانه ایست.*

2- مادرم امروز من را صدا زد تا در حیاط چیزی را به من نشان بدهد. وقتی رسیدم دیدم که کنار حوض ایستاده است و داخلش را نگاه می‎کند. گفت: بیا ببین، روی آب نوشته "محمد"! روی آب را دیدم. انگار چند نفر تف کرده اند و یکی همشان زده است. یک سری خط روی آب مشخص بود. سعی کردم بفهمم مادرم از کجای این شلم شوربا محمد را دیده است. بعد توضیح داد: ایناهاش، این محم اینجا هم دالش اون بالا هم "ص" اش نوشته شده. باز هم نگاه کردم چیز خاصی ندیدم. یا من خنگم یا مادرم خلاقیتش زیاد شده، اما در هر حال آن بنده خدایی که از جانب باری تعالی برای نوشتن فرستاده می‎شود گمانم مرض دارد که یکم خوش خط‎تر نمی نویسد. همیشه خطش همین شکلی است. به مادرم گفتم من با شاشیدنم می‎توانم خوش خط‎تر بنویسم محمد، بعد فرار کردم، دمپایی پشت سرم آمد، اما نخورد. مادرم عمرن ناراحت نمی‎شود. قول می‎دهم یواشکی خندیده باشد.

3- در ضمن امروز پیروزی دیگری بود برای جنبش سبز! از اخبار امروز کاملا بوی ترس حکومت به مشام می‎رسید. سرعت اینترنت برای من رسما 1 کیلوبایت بر ثانیه است. ما گران‎ترین اینترنت دنیا را داریم. و البته تقریبن کندترین اینترنت را. یکروز به یاد این مساله می‎افتیم و می‎خندیم. قول می‎دهم...

* پس مراقب رفتارهایتان باشید، چون هیچوقت به گذشته باز نمی‎گردید. مثلا بیشتر مراقب دوست دخترتان باشید!

* چند شب پیش بیشتر از هر وقت دیگری در عمرم مشروب خوردم و بیشتر از هر وقت دیگری در عمرم احساس کردم دارم می میرم. انگار یک نفر سر تخت را گرفته بود و من را دور اتاق می چرخاند. چیزی برای بالا آوردن نمانده بود، جز شیره ی تلخ معده. می خوابیدم، کابوس می دیدم. نمی دانستم بیدار هستم یا خواب. اتاق تاریک بود. چند خط موازی نور روی کمد و تخت افتاده بود. که به کندی بالا می رفت و به سرعت پایین می پرید. من دور اتاق می چرخیدم، یا شاید اتاق دور من می چرخید. نفس می کشیدم بوی الکل بالا می آمد. نزدیک سه ساعت طول کشید تا اینکه کلن معده ام زیرو رو شد و ماهیچه هایش آنقدر خسته شدن که نتوانستند یکباره دیگر منقبض شوند. یاد فایت کلاب افتادم. "من معده ی تنبل و خسته ی رضا هستم"!

* خواب دیدم در پاساژ خیلی بزرگ هستم. مثل پاساژ های بالاشهر بود. همینطور خلوت و تازه تاسیس. دنبال چه می گشتم نمی دانم. از کنار مغازه ها می گذشتم که اکثرشان بسته بودند. بیرون پاساژ بیابان بود. دختری را در آنجا دیدم که می شناختم، حرف های بی ربط می زد من هم سرم را تکان می دادم و تاییدش می کردم. حس بدی داشتم. فکر کنم بقیه خوابم تا صبح با همین دختر در بیابان از این طرف به آن طرف می رفتیم.

* وقتی اول دبستان بودم یک جور پاک کن خریده بودم که سفید رنگ و مربع شکل بود. و تهش یک تیکه سبز رنگ داشت که بر خلاف بقیه پاک کن شفاف بود و آنطرفش دیده می شد و خیلی خوش بو بود و خیلی هم بد پاک می کرد. در واقع اصلن پاک نمی کرد بلکه تمام صفحه را سیاه می کرد و تا آخر که پاک کن تمام می شد باقی می ماند. امروز وقتی پاستیل می خوردم یکی از طعم هایش دقیقن بوی همان پاک کن بود. بعد وقتی داشتم می جویدم حس کردم بعد از ظهر جمعه است و من روی زمین دراز کشیدم و سرم را گذاشتم روی دفتر مشقم و چشم هایم را بسته ام و پاک کن را بو می کنم و هزار فلش بک دیگر تا آخر بسته ی پاستیل اتفاق افتاد.

* تا به حال با خودم جلوی آینه صحبت نکرده بودم. اولش خیلی سخت بود. گفتم: "خیلی سخته صحبت کردن" بعد سرخ شدم و قطره های عرق روی پیشانی ام نشست. به خودم نگاه کردم. گفتم اگر ادام بدهم حتمن دیوانه می شوم. بعد فکر کردم که خودم را خیلی جدی گرفته ام "یعنی باور کرده ام که وجود دارم؟!" بعضی وقتها این جمله خیلی معنا می دهد... "چی دارم میگم، آدم که با خودش حرف نمی زند." انگار وجود داشتنم مساله ای بود که تا به اینجا با بی اعتنایی از کنارش گذشته ام و بعد وقتی روبروی آینه برای اولین بار برای کاری جز تصور کردن تصویر خودم در ذهن دیگران حاضر شدم، مساله ی اساسی دوباره مطرح شد. بعد فکر کردم اینها را نمی توانم به خودم بگویم، مثل وقتی مثلا پسرعمویتان را بعد از 15 سال دیده اید، فقط می پرسید "کجایی پسر عمو، درسها رو چیکار کردی، چرا از ما یه خبری نمی گیری؟" و هیچوقت از حسادت ها، نامردی ها و و زیرآب زنی ها، کتک کاری ها و حرف های جدی دوران کودکیتان چیزی نمی گویید. من هم نمی توانستم چیزی جدی بگویم. فقط گفتم "چیه؟!" به راحتی حسی دوگانه از وجود خودم داشتم که سالها بود فراموشش کرده بودم... از زمانی که بچه بودم و جلوی آینه می ایستادم و مدتها به خودم نگاه می کردم تا جایی که قیافه ام برای خودم غریبه می شد.

برتراند راسل. تاریخ فلسفه ی غرب. جلد سوم (واپسین سطور). ترجمه ینجف دریابندری.

... فلسفه در سرار تاریخ خود از دو جزء تشکیل شده که به طور ناهماهنگ ترکیب ‎یافته اند؛ این دو جزء ‎یکی تفکر درباره‎ی ماهیت جهان است و دیگری نظریه‎ی اخلاقی ‎یا سیاسی است درباره‎ی بهترین شیوه‎ی زیستن. ناتوانی در جدا کردن این دو جزء با تمایز کافی، سرچشمه‎ی تفکر مغشوش فراوان بوده است. فلاسفه، از افلاطون تا ویلیام جیمز، اجازه داده‎اند که عقایدشان درباره‎ی ساختمان جهان تحت تاثیر تمایل به تهذیب اخلاق واقع شود؛ ‎یعنی چون بنا بر فرض خود می‎دانستند چه معتقداتی مردم را فضیلتمند خواهد ساخت، پس براهینی اختراع کردند، آن هم غالبن بسیار سفسطه‎آمیز، تا صحت این معتقدات را اثبات کنند. من به سهم خود این تمایل را، بنا بر مبانی اخلاقی و عقلی هر دو، مردود می‎دانم. فیلسوفی که صلاحیت حرفه‎ای خود را صرف امری غیر از پژوهش بیطرفانه‎ی حقیقت کند، اخلاقن مرتکب نوعی خیانت می‎شود. و وقتی که پیش از تحقیق فرض بگیرد که معتقدات خاصی، صحیح‎ یا غلط، چنانند که رفتار خوب را باعث می‎شوند دامنه‎ی تفکر فلسفی را طوری محدود می‎سازد که فلسفه را از قدر و قیمت می‎اندازد. فیلسوف حقیقی کسی است که آماده‎ی بررسی همه‎ی مفاهیم و تصورات باشد. همینکه آگاهانه ‎یا ناآگاهانه حدودی معین کنیم، فلسفه از ترس فلج می‎شود. سانسور دولتی، که هر که را دهان به اظهار "افکار خطرناک" بگشاید به مجازات می‎رساند، زمینه پیدا می‎کند و در حقیقت خود فیلسوف قبلن این سانسور را بر تحقیقات خود تحمیل کرده است.

از لحاظ فکری، تاثیر ملاحضات اخلاقی غلط بر فلسفه عبارت بوده است از سد کردن راه ترقی، تا حد زیاد. من شخصن عقیده ندارم که فلسفه بتواند صحت‎یا ابطال احکام دینی را اثبات کند، اما از افلاطون تا کنون اکثر فلاسفه جزو وظیفه‎ی خود دانسته‎اند که "دلایلی" برای اثبات بقای روح و وجود خدا بیاورند. و از دلایل اسلاف خود عیب جویی کرده‎اند. توماس قدیس دلایل انسلم قدیس را رد کرده است و کانت دلایل دکارت را. اما هر کدام دلایل جدیدی خاص خود فراهم کرده‎اند. و برای آنکه دلایل خود را معتبر جلوه دهند، ناچار شده‎اند در منطق مغالطه کنند و ریاضیات را به عرفانیات بیالایند، و مدعی شوند که تعصبات عمیق اشراقی است که از آسمان برایشان حواله شده است.

همه‎ی اینها از نظر فلاسفه‎ای که تحلیل منطقی را وظیفه‎ی عمده‎ی فلسفه قرار می‎دهند مردود است. این فلاسفه صراحتن اعتراف می‎کنند که عقل بشر برای‎یافتن جواب‎های قاطع بسیاری از مسائل که برای بشر اهمیت عمیق دارد قاصر است. اما حاضر نیستند باور کنند که‎ یک طریق تفکر "عالی‎تر" هم وجود دارد که به واسطه‎ی آن ما می‎توانیم حقایقی را که از نظر علم و عقل پنهان است کشف کنیم. در ازای طرد این طرز فکر به پاداشی رسیده‎اند که عبارت است از کشف این امر که بسیاری از مسائل را، که سابقن در تیرگی مابعدالطبیعه نهفته بودند، اکنون می‎توان به دقت، و به وسیله‎ی روشهای عینی که از مشرب فلاسفه هیچ چیزی جز میل به فهمیدن را در کار خود دخالت نمی‎دهد، جواب داد. مسائلی از این قبیل را در نظر بگیرید: عدد چیست؟ زمان چیست؟ روح چیست؟ ماده چیست؟ من نمی‎گویم که می‎توانیم همینجا و هم اکنون به این مسائل کهن پاسخ دهیم، ولی می‎گویم روشی که کشف شده است به وسیله‎ی آن، مانند علم، می‎توانیم مرتبن به حقیقت نزدیک شویم؛ و در این روش هر مرحله‎ی جدیدی از اصلاح مراحل گذشته- و نه رد کردن آن- نتیجه می‎شود.

در قیل و قال تعصبات متضاد،‎ یکی از چند نیروی وحدت بخش انگشت شمار همانا صداقت علمی‎است؛ و منظور من از آن عبارت است از عادات مبتنی ساختن معتقدات بر مشاهدات و استنباطاتی همانقدر غیرشخصی و همانقدر عاری از تمایلات محلی و مشربی که از عهده‎ی نوع بشر بر می‎آید. اصرار و ابرام برای داخل کردن این فضیلت در فلسفه، و اختراع روش نیرومندی که این فضیلت به واسطه‎ی آن مثمر ثمر واقع می‎شود، محاسن عمده‎ی آن مکتب فلسفی است که من‎ یکی از اعضایش هستم. عادت درستکاری دقیق که در اجرای این روش فلسفی کسب شده است می‎تواند در تمام عرصه‎ی فعالیت بشر گسترش‎یابد، و هر جا وجود داشته باشد از تعصب بکاهد و بر ظرفیت همدردی و تفاهم بیفزاید. فلسفه، با رها کردن قسمتی از دعاوی جزمی‎خود، از راه الهام بخشیدن راه و رسم زیستن باز نمی‎ماند.

1. انسان چگونه انسان شد. می‎خواهم بدانم به وضوح چه اتفاق (یا اتفاق هایی) باعث این تفاوت چشمگیر بین انسان و دیگر جانوران شده است. همان سئوال قدیمی، تفاوت انسان با بقیه ی حیوانات چیست؟

2. زبان چیست؟ چگونه کار می‎کند؟ چقدر اهمیت دارد؟ چطور شبیه سازی می‎شود؟

3. آگاهی (مفهوم من) و کیفیت ها، آیا وجود دارند؟ چطور با ماتریالیسم می‎توان آنها را توضیح داد؟

4. چطور می‎شود اینها را کله پا کرد؟! (اینها به یک مشت آشغال در راس امور بر می‎گردد)

5. چطور می‎شود همه ی انسان ها در آزادی و رفاه زندگی کنند؟ (خیلی ایده آل است، بخوانید اکثر انسان ها)

6. ما دقیقن برای چه کارهایی از نظر ژنتیکی برنامه ریزی شده ایم؟ به عبارت دیگر دقیقن برای چه رفتارهایی پیش زمینه ی تکاملی داریم؟

7. در سیارات دیگر چه می‎گذرد؟ (چیزی جذاب تر از این هست که جایی دیگر در دنیا حیات وجود داشته باشد)

8. چطور با سه جمله مخ هر دختری را بزنم؟ (اگر کشف شود بزرگترین کشف تاریخ خواهد بود)

9. چطور می‎شود از شر دین برای همیشه راحت شد؟ (این هم لذت بخش ترین کشف تاریخ خواهد بود)

10. چرا از هنر لذت می‎بریم؟

11. چه چیز واضحی هنوز دورو بر ما وجود دارد که ندیده ایم؟ چیزی که یک روز درباره اش می‎گویند: "این همه سال جلوی چشممان بود اما ندیدیمش!"

12. بزرگترین بیراهه ای که کماکان داخلش هستیم و فکر می‎کنیم که به ترکستان نیست کدام است؟ به عبارتی بزرگترین نظریه ای که پذیرش همگانی یافته اما به زودی رد می‎شود چیست؟ (به نظر علیش بیگ بنگ!)

13.  چطور به وزن دلخواه برسم؟!

14. خارج از این نقطه نظر لعنتی دنیا چه شکلی است؟ (این پرسش بیراه است اما نمی‎توانم نپرسم.)

15. کی جبر اثبات می‎شود. به عبارتی کی اختیار ابطال می‎شود؟

16.  بالاخره آیا شبیه سازی انسان عملی می‎شود؟ آیا این عمل در ذات خودش ناممکن است؟ یا اینکه علم انسان برای به ثمر رساندنش بسیار ناچیز است؟ یا به زودی اتفاق می‎افتد؟

17. مهمتر از همه، ما کی نابود می‎شویم، گونه ی انسان کی منقرض می‎شود؟

18. در آینده بیش از هرچیزی برای چه تاسف خواهیم خورد؟ آلودگی؟ عدم کنترل مصرف؟ رای دادن به احمدی نژاد؟ کون گشادی؟

19. چطور از بیرون به خودم نگاه کنم؟ چطور به بیشترین درک در مورد طرف مقابلم برسم؟ چطور خودخواهی و خود مرکزی را کنار بگذارم؟

20. چطور با گشاد ترین حالت ممکن در حالی که اصلن به خودم زحمت نداده ام آدمی‎مشهور و پولدار و درست حسابی شوم؟  (این مهمترین و حیاتی ترین سئوال زندگی ام است)

پ.ن: وقت نیست ویرایش کنم، برای خطاهای احتمالی عذر می‎خواهم. جواب هرکدام از سئوال های من را می‎دانید بگویید، ثواب دارد. خودتان هم اگر دوست داشتید در وبلاگتان، یا در کامنت دانی همین پست سئوال های مهم زندگیتان را بگویید.

چند وقت پیش خواهرم یه سی‎دی آورد که داخلش پر عکس‎های جورواجور بود و گفت که یه نگاهی بیاندازم چون به نظرش خیلی جالب بودند. عکس‎های حیوانات و خانه‎ها و ماشین‎ها و... عکس دیدن برای من یک سرگرمی‎دست اول به حساب می‎آید. نه عکس‎های هنری، همین عکس‎های معمولی که بعضی‎هایشان هم واقعن مبتذل هستند. اما داخل سی‎دی چیزهایی بود که من را خیلی بیشتر سرگرم کرد. گفتم یک تعدادی از آنها را اینجا بیاورم که شما هم ببینید. یک فولدر آنجا وجود داشت که اسمش آرتیست بود. خب حدس می‎زدم که چه جور آرتیست‎هایی آنجا باشند. احتمالن یک مشت عکس دی کاپریو در تایکتانیک و جنیفر لوپز و... اما خیلی بیشتر از اینها بود:

این نانسی است. بک گراند موبیایل نوکیای جوات خاله من همیشه یکی از عکس‎های همین آدم است. من نمی‎دانم صورت پف کرده‎ و چشمهای ریزش برای چه کسی جذابیت دارد. فکر کنم اگر مرلین منسون خواهری داشته باشد همین شکلی باشد. الان دقت کنید اگر همین آدم یک لنز سفید به یکی از چشمانش بزند می‎شود خود منسون و آن روسری نکبتی را هم از کله‎اش بردارد. در این عکس خنده‎اش مشخص نیست، وقتی می‎خندد واقعن من می‎ترسم، احساس می‎کنم الان به منسون ترنسفرم می‎شود. با آن دهان گشاد و لب‎های گوشتالواش. من هیچوقت از قیافه‎ی یک نفر اینقدر بدم نیامده است.

این را همه می‎شناسند. معین است. با خودش چی فکر می‎کرده که کت سبز با پیراهن مشکی پوشیده؟ عینکش را نگاه کنید. من شک دارم این عینک در هیچ بافت زمانی و مکانی زیبا بوده باشد. دقیقن مثل کت سبز. شده دقیقن شکل فلندر در سریال سیمپسون‎ها. در نگاهش یکجور احساس گناه وجود دارد. شرط می‎بندم خودش هم راضی نیست از اینکه خواننده شده و الهه‎ی ناز می‎خواند. اگر اینجا بودید یکم صدایش را برایتان تقلید می‎کردم. خودتان به چهره‎اش نگاه کنید و بعد صدایش را در ذهنتان تجسم کنید.

این را هم همه می‎شناسند. مهستی. کاور آلبوم "خدا خواسته!" باز به قیافه اش دقت کنید و موهایش که مثل یال شیر شانه شده می‎ماند و سینه‎هایش که مثل پستان گاو شیرده است. هیچ کس نمی‎داند چه در ذهنش می‎گذشته وقتی این عکس را گرفته؟ مثلن می‎گفته: خدا خواسته، خدا خواسته که من باز آلبوم جدید بدم که هوادارام بیشتر از این منتظر نمونن. خدا خواسته... چه تیپی زدم. (در ضمن آن فونت انگلیسی که در کاور مشاهده می‎شود گمانم جند.ه ترین فونت انگلیسی جهان باشد، در نصف کاورها و کلیپ‎های لوس انجلسی‎ها از همین فونت استفاده شده).

این هم شادمهر است. من متاسفانه که از اخبار کارهایش عقب ماندم. حتمن اگر کسی خبری از این بنده خدا دارد من را در جریان بگذارد. در ضمن کسی تا به حال عکسی از شادمهر دیده که نیمه‎ی چپ صورتش در آن عکس مشخص باشد؟! من که ندیدم. فکر کنم نیمه‎ی دیگر صورتش سوخته باشد. حالا هرچی هست خواننده پاپ حداقل باید یک ریزه اعتماد به نفس داشته باشد. یعنی چه اتفاق وحشتناکی می‎افتد اگر چهارتا عکس تمام رخ منتشر کند؟

و اما این گوگوش است. کماکان به قیافه‎اش نگاه کنید. دو سه روز پشت سر هم که آدم بخوابد صورتش اینقدر پف نمی‎کند. اما خب در عوض اعتماد به نفسش را داشته که به نظر خودش خیلی خوشگل می‎رسد و واقعن هم همین کافی است تا در هشتاد سالگی دوباره هوس کند روی صحنه برود و صدایش را به سرش بکشد.

شکیلا. کاور اشک مهتاب. به نوع نگاه و لبخند ظریفش توجه کنید و آن قطره آبی که آن وسط چکیده شده. و مدل موها و لباسی که تمام گردن را پوشانده. چقدر خانم است این شکیلا. حجب و حیائش همه را تحت تاثیر قرار می‎دهد. الان اگر دهن باز کند چیزی جز شعر حافظ و مدح علی بیرون نمی‎آید. جدن جمهوری اسلامی‎تر و خوشک را با هم سوزانده. ببینید چه جواهری در لس انجلس زندگی می‎کند و ذره‎ای هم تحت تاثیر فرهنگ غربی قرار نگرفته است.

شاه و خانواده سلطنتی. علی‎رغم همه زلم زیمبو‎هایی که ممد رضا و خانواده به سروکله‎شان آویخته‎اند نمی‎دانم چرا اینقدر بدبختی‎شان توی چشم می‎زند. قیافه‎ی فرح مثل زن‎های کتک خورده است. انگار تا همین ده دقیقه قبل از عکس مشغول کلفتی بوده است. بچه‎ها را نگاه کنید. همین الان مادرشان با دامنش دماغشان را گرفته است. صورت‎های سوخته و مات و موهای بهم ریخته. مثل ندیده‎ها دهانشان وا مانده و آینه کاری‎های سقف را نگاه می‎کنند. ممد رضا معلوم نیست این بیچاره‎ها را کجا بزرگ کرده. قیافه‎ی شاه را نگاه کنید. مثلن شاه یک مملکت است. همین الان تاج و لباسش را در آورید با شوهر خاله‎ی قوزپشت من هیچ فرقی ندارد. یک مشت مدال بیخود هم به گردنش آویخته که معلوم نیست نشان دهنده کدام دلاوری‎هایش است. مرده شور اشراف را ببرند اما اینها تهی از هرگونه اشرافیت هستند. بدبختند. دقیقن مثل سوپر استارهای آن زمانمان که مثلن همین گوگوش باشد. آدم دلش برایشان می‎سوزد. قیافه‎ها را نگاه کن!

بیش از صد سال پیش پاولف با آزمایش بر روی سگ‎هایش به قوانین اساسی یادگیری و شرطی شدن پی‎برد. قوانینی که به نظر می‎رسد به روان‎شناسی بیش از هرچیز جهت داد. خوش‏بختانه اصول پاولف در روان‏شناسی به اندازه یافته‏های داروین مورد طرد واقع نشد و خیلی زود باعث شکل‏گیری روان‏شناسی رفتاری در آمریکا شد. پس از آن نیز درمان‏های درخشانی برای بسیاری از اختلالات از آن استخراج شد. اما باور کردنی نیست که کار پاولف چقدر خلاقانه و اصولی که بدست داد چقدر ساده بوده است. همان قدر ساده که سیبی از آسمان بر زمین می‎افتد.

پاولف دریافت هنگامی ‎که برای سگش غذا می‎برد او شروع می‎کند به بزاق ترشح کردن، حال اگر از این پس قبل از غذا بردن زنگی را به صدا در آورد و بعد به او غذا بدهد و این کار را چند روز مداوم تکرار کند از آن به بعد سگ تنها با شنیدن صدای زنگ (حتا اگر غذایی هم در کار نباشد) شروع به ترشح بزاق می‎کند.

این اتفاق ساده منجر به یک سری آزمایش‏های فوق العاده دقیق و کم نظیر توسط پاولف شد که داده‏های آن هنوز بعد از صد سال دست نخورده اند. پاولف جایزه نوبل دریافت کرد و برتراند راسل او را با داروین مقایسه کرد.

این را به عنوان مقدمه نگه دارید تا من دوباره به آزمایش پاولف باز گردم.

مدتی بود دائم به این فکر می‎کردم که ما چرا لذت می‎بریم و درد می‎کشیم. آیا تکامل جور دیگری نمی‎توانست موجود زنده را به سمت رفتار خاص هدایت کند. آیا اگر درد و لذت را از موجودات زنده حذف کنیم خللی در رفتارشان ایجاد می‎شود؟ اصلن آیا درد و لذت وجود دارد؟!

شاید جواب این سئوال ها به نظرتان بدیهی می‎رسد. اما دقت کنید که منظور من ادراک کاملن سوبژکتیو (درونی، ذهنی) از درد و لذت است. این احساس ذهنی درد و لذت چه نفعی برای تکامل ما موجودات زنده داشته است؟ آیا یک سیستم دست و پاگیر و اضافی است یا کاملن انطباقی است یا یک محصول فرعی است؟ تکامل تا جایی که قدرتش را داشته است اقتصادی عمل کرده است. یعنی موجودات زنده از اندام ها و اجزاء و حتی ویژگی‎های روانی اضافی و بدون کاربرد تهی شده‎اند. علی‎رغم اینکه این صرفه‏جویی مطلق عمل نکرده است می‎توان به عنوان یک اصل آن را پذیرفت. پس اول باید این احتمال را در نظر گرفت که احساس درونی ما از درد و لذت کارکرد خاصی داشته است. ممکن است که بگوییم بله کاملن بدیهی است که کار کرد خاصی دارد. مثلن اگر من از خوردن غذا لذت نبرم چه دلیلی دارد که دوباره غذا بخورم؟ و نخوردن غذا باعث مرگ موجود زنده می‎شود. پس کسانی باقی مانده‎اند که هنگام خوردن غذا لذت می‎بردند و به این ترتیب لذت بردن یک کارکرد تکاملی پیدا می‎کند. برای درد نیز همینطور اگر من بعد از خوردن غذای فاسد یا گزیده شدن توسط عنکبوت (اگر زنده بمانم) دچار درد (همان حس ذهنی) نشوم چه چیزی باعث می‎شود در آینده از آنها پرهیز کنم؟ پس اینجا هم درد به روشنی مفید است. اما سئوالی که پیش می‎آید این است که مگر موجود زنده می‎تواند کار دیگری انجام دهد؟ یک میمون از خوردن میوه‎ی شیرین لذت می‎برد، آیا تکامل نمی‎توانست رفتارِ خوردنِ میوه‎ی شیرین را در میمون بدون لذت شکل دهد؟ تکامل می‎توانست میمون‎هایی را انتخاب کند که میوه‎ی شیرین می‎خوردند، فقط همین! یعنی اینکه، میوه‎ی شیرین (یا هر چیز شیرین دیگر) حاوی ملکول‎های خاصی است که روی زبان با بزاق حل شده و ترکیب شیمیایی آنها توسط سلول‎های مخصوص چشایی تشخیص داده می‎شود و مغز دستور می‎دهد تا رفتار خوردن ادامه پیدا کند. می‎بینیم که اینجا همان اتفاق می‎افتد بدون اینکه احساس درونی لذت وجود داشته باشد. تکامل موجود زنده را بوجود می‎آورد. چه چیزی باعث می‎شود موجود زنده خلاف آن چیزی که برایش برنامه ریزی شده است عمل کند؟ اگر من یک روبات بسازم، چه چیزی باعث می‎شود او کاری را انجام دهد که خلاف اراده و میل من باشد؟ چرا باید به روبات پاداش بدهم؟ من فقط به روبات می‎گویم چه کاری بکند یا نکند. پاداش زمانی معنا دارد که روبات بطور بالقوه بتواند خدمت کس دیگری (از جمله خودش) را بکند و این پاداش او را تشویق می‎کند که همچنان پایبند به اصول من باشد و کاری که من می‎خواهم انجام دهد. اما در این دنیا موجودات زنده چه انتخاب‎های دیگری دارند؟ شاید شما بگویید موجودات زنده از روبات‎ها خیلی پیشرفته‎ترند. من هم موافقم. بعضی‎ها مساله را اینطور ادامه می‎دهند:

وقتی محیطِ موجود زنده از حدی پیچیده‎تر و متنوع‎تر و سیستم عصبی او نیز از حدی پیشرفته‎تر شد، دیگر تنها نمی‎توان با یک سری کد نویسی ساده رفتار موجود زنده را شکل داد و توقع بقا و تولید مثل داشت. یعنی پستانداران پیچیده، دیگر موجودات هیپنوتیزم شده‎ی تکاملی نیستند که مغزشان تنها دارای یک سری کدهای ساده برای جفت‎گیری و غذا دادن به جوجه‎ها و پرهیز از دشمن باشد. در محیط‎های پیچیده دشمن تنها پرنده بزرگی که از آسمان فرود می‎آید نیست. دشمن تاریکی است، دشمن غریبه‎ها هستند، دشمن ناشناخته‎هاست، دشمن کسی است که جفت را از چنگش در آورد یا او را به چیزی منفی مشهور کند. حال تکامل باید برای انبوهی از مسائل پیچیده و متغیر کد نویسی کند! این کار محال است. خلق موجودی که بطور غریزی بداند در هر حالتی باید چه کند نه ممکن است و نه اقتصادی. پس بهتر است تکامل موجودات پیچیده‎تری خلق کند که بسیار انعطاف پذیر باشند و بتواند بسیار تحت تاثیر محیطش قرار گیرد و به فراخور آن رفتارش شکل گیرد، تصحیح شود و پیچیده گردد. و این یعنی یادگیری و شرطی شدن.

حال باز گردیم به پاولف و اصول شرطی. پس به اینجا رسیدیم که ادعا شد حداقل برای یادگیری ما احتیاج به سیستم درد و لذت داریم. بطور کلی شرطی کلاسیک (پاولفی) بیان می‎کند هرگاه محرکی پاسخی را در موجود زنده فرا بخواند و آن محرک اولیه با محرک دیگری همراه گردد پس از مدتی محرک ثانویه نیز می‎تواند به تنهایی آن پاسخ را فرابخواند. بیان نورولوژیک این اصل می‎شود: هنگامی‎که دو دسته نورون در مغز همزمان آتش کنند پاسخی را که یکی فرا می‎خواند دیگری نیز بعد از همراهی‎های مکرر فرا خواهد خواند (دو دسته نورون به هم متصل می‎شوند). این مساله ساختار نورونی مغز را روشن می‎کند. وقتی مسیری در مغز بارها پیام الکترو شیمیایی را منتقل می‎کند آن مسیر برای انتقال‎های بعدی روان‎تر می‎شود. خب، برای اینکه موجود زنده از این اصل پیروی کنند آیا احتیاج به درد و لذت است؟ چرا این نتواند خود به تنهایی باعث یادگیری گردد؟ به نظر می‎رسد در سطح بیولوژیک خود ساختار نورونی مستعد انجام این عمل است و هیچ معلوم نیست حس سوبژکتیو ما در مورد لذت و درد این وسط چه نقشی دارد. آیا بدون درد و لذت مسیر‎های نورونی کمرنگ و پرنگ نمی‎شوند؟ دیدیم که این مساله تنها به همراهی ها و همزمانی ها در شلیک نورون‎ها بر می‎گردد. اگر شما هنگام حس کردن بوی عطری مشابه عطر دوست دخترتان (یا پسرتان) در خیابان از خود بی خود می‎شوید، همین اتفاقِ ساده‎ی نورونی عامل آن است. یا از بوی شیرینی بعد از سه سال کار کردن در کارگاه شیرینی پزی حالتان به هم می‎خورد! همینطور شما پاسخ مثبت به عطر و گلاب در حرم را به خود حرم و گنبد و بارگاه و امام رضا تعمیم می‎دهید.

پس ما اگر بخواهیم روباتی بسازیم که یاد بگیرد یا شرطی شود چندان به صرفه نیست که به دنبال مکانیزم‎های لذت و درد بگردیم و آن را در روبات شبیه‎سازی کنیم و بعد بخواهیم به او چیزی بیاموزیم. عاقلانه‎تر است که سیستمی‎ مشابه سیستم نورون‎ها طراحی کنیم که با تکرار همزمان محرک‎ها پاسخ‎ها را تعمیم دهد. و این کد ساده (همراه با چند اصل ساده‎ی دیگر) با گذشت زمان نسبتن طولانی به شرط وجود یک سیستم پویا بسیار متنوع و انطباقی عمل خواهد کرد. از یک سری کد ساده اولیه شبکه‎ای پیچیده از روابط نورونی شکل خواهد گرفت. و در این سیستم هیچ جایی برای ادراک سوبژکتیو درد و لذت وجود ندارد.

بی. اف. اسکینر در اوخر دهه 60 و اویل دهه 70 نوعی نظام یادگیری دیگر را بطور منسجم معرفی کرد (کار او بسیار تحت تاثیر یافته‎های ثرندایک و هال بود). اسکینر بعد از آزمایش‎های مکرر بر روی موش‎ها، گربه‎ها و کبوترها دریافت همیشه برای یادگیری یک رفتار احتیاج به همراهی دو محرک نیست، بلکه گاهی ما صبر می‎کنیم تا رفتاری بروز کند (پاسخ) بعد آن رفتار را با پاداش تقویت می‎کنیم (محرک). در واقع چیزی که محرک رفتار است بعد از پاسخ می‎آید! شما صبر می‎کنید گربه روی دوپایش بشیند بعد به او کمی‎غذا می‎دهید. بعد دوباره این کار را تکرار می‎کنید. بعد از چند بار تقویت شدن گربه یاد می‎گیرد برای دریافت غذا باید روی دو پایش بنشیند. یا من اینجا در وبلاگم مطلب می‎نویسم و شما کامنت می‎گذارید و باعث می‎شوید رفتار من (نوشتن) تکرار شود. در واقع شما به رفتار من شکل داده‎اید! به این نکات ریز دقت کنید، اگر هوش اجتماعی بالایی داشته باشید می‎توانید هر کسی را تقریبن به هر کاری وادار کنید فقط باید دید احتیاجات طرف چیست!

خب به نظر می‎رسد این ایده که حس سوبژکتیو درد و لذت کارکردی ندارند اینجا دیگر به گِل می‎نشیند: این احساس لذت و دردِ درونی است که باعث می‎شود انسان (بطور کلی موجود زنده) تصمیم بگیرد رفتاری را تکرار کند. اگر مکانیسم درد ما از کار افتاده باشد فرضن اگر بخشی از بدنمان بی حس باشد لطمه وارد کردن به آن بخش (مثلا شوک برقی خفیف) باعث نمی‎شود ما یادبگیریم که رفتاری انجام دهیم که از شوک پرهیز کنیم، چون درد نکشیدیم و از حس درد آگاه نیستیم.

باید به مساله‎ی بی‎حس شدن با دقت بیشتری نگاه کنیم. بی‎حسی چیست؟ جلوگیری از انتقال ایمپالس عصبی به سیستم عصبی مرکزی (بیشتر مغز). تزریق یک ماده خاصِ بی حسی مثلن به پا باعث می‎شود پیام‎های عصبی (پیام مربوط به گرما، سرما، درد، فشار و...) به مغز منتقل نشوند، یعنی موقتن این ارتباط عصبی با مغز قطع می‎شود. پس ملاحظه می‎کنید که ناتوانی ما در ادراک درد (حس درونی) محصول فرعی نرسیدن پیام به مغز است. از طرفی در حالت متضاد این، یعنی زمانی که ما آگاه نیستیم اما پیام به مغز می‎رسد ما یاد می‎گیریم! بدون اینکه بدانیم و بدون اینکه آن حس سوبژکتیو از درد و لذت را داشته باشیم. آزمایش‎های مفصلی وجود دارد که نشان می‎دهد فرد بطور ناخودآگاه تشویق به انجام رفتاری می‎شود و بدون اینکه خودش بداند فراوانی انجام آن رفتار در او بالا می‎رود. اسکینر نقل می‎کند: در گفتگویی با اریک فروم روان‎کاو انسان‎گرا هر زمان او دست چپش را در هوا تکان می‎داد من به او لبخند می‎زدم و با سر تاییدش می‎کردم. فروم مشغول اعتراض به رفتارگرایی بود و می‎گفت انسان‎ها کبوتر و گربه نیستند که بی‎اراده شرطی شوند. ده دقیقه بعد فروم چنان دست چپش را در هوا تکان می‎داد که هر آن ممکن بود ساعت از مچ دستش کنده شود!

حرف من بطور کلی این است ادراک درونی لذت و درد اگر واقعن وجود دارند معلوم نیست که چه کارکردی دارند. به نظر می‎رسد که خود ما هم بدون این احساس درونی هیچ مشکلی برای هیچ کجای رفتارمان به وجود نیاید. از طرفی فکر کردن به اینکه چرا باید موجود زنده توسط درد و لذت رفتارش شکل گیرد به نتایج عجیبی می‎سد. "برای اینکه کاری که تکامل و ژنها از او انتظار دارند را انجام دهد"؟ چه دلیلی دارد که موجود زنده کار دیگری انجام دهد؟! مگر ماموریت دیگری هم دارد؟ مثل این می‎ماند که من به ماشین لباس شویی برای انجام کارش پول بدهم. او تنها احتیاج به انرژی دارد و زمانی که روشن می‎شود ماموریتش را انجام می‎دهد. چون من اینطور ساختمش. چون این ماشین واسطه‎ای در راه تبدیل انرژی پتانسیل به گرماست. همانطور که ما موجودات زنده هستیم. ما ماشین تبدیل انرژی هستیم. و طراحی هرقدر هم که می‎خواهد پیچیده باشد باز هم در نهایت همین کار را می‎کند و این ماشین‎ها توسط تکامل طراحی شده‎اند پس چه دلیلی دارد که تکامل به ما برای انجام کاری که می‎کنیم دست مزد بدهد؟

در مورد درد و لذت هم تقریبن به همان جایی رسیدم که در مورد من رسیده بودم. اینکه واقعن فراتر از حواس ما و فراتر از این عینک سوبژکتیو چه می‎گذرد و واقعیت چه شکلی است چیزی است که هرگز نخواهیم فهمید. چون تا زمانی که می‎فهمیم از پشت همین عینک به دنیا نگاه کرده‎ایم و تا زمانی که تجربه می‎کنیم احتیاج به همین عینک داریم و بدون آن نیستیم که ببینیم.

نوشتن این متن را در آخرین دقایق سال 87 تمام کردم. و در اولین دقایق سال 88 پست کردم!

افسرده شده ام. فکر کنم دوباره باید تغییر رشته بدهم! من رشته ی روان شناسی بالینی می خوانم. بعد از این دو سال می توانم برای خودم مطب باز کنم و ملت را درمان کنم. یعنی همه ی هم رشته ای ها و هم دوره ای های من می توانند. از این کار زیاد [و فعلن] خوشم نمی آید. به نظر می رسد مسئولیت بزرگی باشد و تبحر زیادی بخواهد. اما واقعیت این است که علی رغم پیشرفت های چشم گیرش به نظر من اصلن آبژکتیو* نیست و دستورالعمل سر راستی ندارد. یکجور آشفتگی بر تمام مراحلش حاکم است. از تشخیص تا درمان تا رابطه ی درمانی تا همه چیز. روشن نیست بلاخره در این مرحله چه باید کرد. نمی توان کل ماجرا را به چند اصل یا قانون کلی فروکاست (چیزی که در علم مطلوب است) و نمی توان یک کلیت منسجم و یکپارچه در آن دید. تقریبن در برابر هر کنشی باید دقیقن دانست که چگونه باید واکنش نشان داد. انگار باید پیش از شروع درمان تمام حالت های ممکن برخورد با بیمار را آموخته باشیم و این یعنی اصلن مشخص نیست ما بر چه مبنایی داریم عمل می کنیم. اگر بیمار بپرسد "آیا من خوب می شوم؟" چه باید گفت؟ اگر بگوید "من از تو متنفرم!" چه باید جواب داد. اگر بگوید "خودم را می کشم" اگر بگوید "دیگر برای درمان نمی آیم" اگر بگوید "تو هیچی بلد نیستی" اگر بگوید "می خواهم یکی را بکشم" و هزار کنش عجیب دیگر که آدم واقعن نمی داند بر اساس آموخته های قبلی اش چه باید بکند. برای همین است که بعد از 5 سال روان شناسی خواندن پاسخ همه ی ما طیف بیمعنایی از جواب ها را در بر می گیرد. هیچکس واقعن نمی داند که اینجا چه باید بگوید یا اگر باید این را بگوید دقیقن دلیلش چیست! برای همین بارها به توصیه های ضد و نقیض در کتاب ها و گفته های استاد بر می خوریم. همانطور که گفتم دقیقن باید برای هر سئوال یا حرفی قبلن جوابی آماده کرده باشی و متاسفانه روان شناسی بالینی با همین ها پیش می رود و درمان می کند. هیچ استراکچر ساده و سرراستی در کار نیست. گاهی آنقدر ماجرا به نظر پیچیده می رسد که من احساس می کنم پاسخ های توصیه شده یک سری بکن نکن بی دلیل و کاملن سوبژکتیو باشد که کم از تشریفات مذهبی ندارد. اما تفاوت در اثر بخشی درمان ها نمی گذارد زیاده روی کنم. برخی از همین برخورد ها واقعن موثر و مهم هستند. مثلن همدلی و توجه مثبت نامشروط که راجرز مطرح می کند گفته می شود بسیار پیش برنده و موثر است. نه تنها در روان شناسی بلکه روان پزشکان هم این اصول رعایت می شود. راجز می گوید نباید برای ما مهم باشد که بیمار چکاره است، افسرده است، اسکیزوفرن است، منحرف جنسی است، قاتل همه ی اعضای خانواده اش است یا... باید به او بطور مثبت توجه داشت. باید به او عمیقن احترام گذاشت و کاملن پذیرفت. هرجور عقیده یا تمایلی دارد ما حق نداریم او را طرد کنیم یا تنها زمانی به او توجه کنیم که او دست به رفتار مورد قبول ما و جامعه بزند. صرف انسان بودن آن فرد لایق توجه و احترام ماست. و در جامعه ای که افراد تنها زمانی مورد احترام و توجه قرار می گیرند که رفتارهای مورد پسند انجام دهند هر فردی نیاز دارد که برای لحظاتی از مورد قضاوت بودن رها شود و مورد پذیرش بدون شرط قرار گیرد. واقعن وقتی دست به رفتار های ناراحت کننده می زنیم چیز بهتر از این می تواند باشد که یکی ما را بپذیرد و در گفتار و نگاهش سرزنش نباشد؟

این ها را گفتم که بگویم روان درمانی علی رغم همه ی این پیچیدگی (یا آشفتگی) دارای اصولی نیز هست اما این اصول نمی تواند قابلیت تعمیم زیادی داشته باشد و ما را مجهز به نوعی مداخله موثر نمی کند. در هر حال باید رعایت شود و پیچیدگی را در نظر گرفت.

حال وسط این دردسر من دوتا همکلاسی پسر دارم که دیگر بودن در این کلاس ها را واقعن برایم سخت کرده اند. من دوست ندارم درمانگر شوم اما متاسفم که بگویم این دو نفر خیلی مصر هستند. چند روز پیش در راستای اظهار نظرهای یک ریز و تمام نشدنی یکیشان گفت که "دکتر من واقعن مطمئنم که هر بیماری، هر نوعی که می خواهد باشد، فقط یک درمان دارد، آن هم این است که ده روز بفرستیمش کارگری! هر کسی که می خواهد باشد خوب می شود" بعد هم همه شروع کردند به خندیدن و خب طرف هم تقویت شد که باز هم اظهار نظر کند (دفعه ی بعد گفت باید کله پا از سقف آویزانشان کنیم و باز هم همه خندیدند، کلن همه می خندند). بعد از کلاس هم آمد کنار من و دوباره همین را تکرار کرد. دو روز قبل هم سر کلاس استاد داشت از شیوع حشیش و مضرات آن می گفت (همه ی اساتید ما تحت تاثیر توهم حشیش و مضرات من در آوردی آن هستند) و از ما پسرها پرسید درست است که زیاد مصرف می شود، بعد همکلاسی های بامزه ام تایید کردند و یکی شان (همان قبلی) از تحت دل و با لحنی حماسی (و ته لهجه ی کردی) گفت: "استاد یعنی... یعنی... نجس تر و کثیف تر از حشیش ما هیچی نداریم. یعنی آدم هر کاری بکند فقط حشش نکشد". نمی شود یک بحثی باشد و قرار باشد بچه ها اظهار نظر کنند و این آدم پوسیده ترین و مامان بزرگی ترین حرف را نزند. هیچکس هم از حشیش نجس تقاضای رفرنس ندارد. همه یک پا فیلسوف و اندیشمند بزرگ هستند.

خلاصه مراقب روان شناسی که برای مراجعه انتخاب می کنید باشد. ممکن است علی رغم شکنجه های قرون وسطی از روش های مدرن تر هم استفاده کند. فعلن که همه چیز بانمک است.

پانوشت: با این وجود بسیار اصرار دارم که اگه ذره ای احساس نیاز می کنید روان درمانی را تجربه کنید. من هیچ احساس خویشاوندی با این جماعت ندارم برای همین بدون سوگیری می گویم که واقعن تجربه ی بزرگیست. با خودتان بیشتر آشنا می شوید. از این حرفها هم نزنید که من خودم مشکل خودم را می دانم و باید خودم درستش کنم. چیزی که "درست می کند" رابطه است. رابطه ی شما با شخصی حرفه ای که از بیرون می بینتتان، ارزش گذاری نمی کند و سعی می کند واقع بینانه کمکتان کند. اگر پول و وقتش را دارید امتحان کنید و در انتخاب درمانگر دقت کنید.

*این متن قبل از جن ده شدن آبژکتیو و سوبژکتیو (توسط علیش و یکمی هم خودم) نوشته شد!